Het voordeel
van de twijfel.
Opeens was daar die vraag: ga je
je carrière nog verder uitbouwen of laat je het hierbij? Dat
was vroeger nooit een vraag geweest, maar nu drong zich dat dilemma
onweerstaanbaar op de voorgrond: meer cursussen volgen, artikelen
schrijven, conferenties bezoeken, of gewoon blijven doen wat je nu
doet, waar je goed in functioneert en wat je een redelijke bevrediging
geeft? Wil je het risico lopen van burnout, om te eindigen in een
functie die je niet meer aankunt of laat je toe dat je collega's je
passeren op hun weg naar de top terwijl je zelf meer je persoonlijke
interesses gaat volgen?
naar boven
Wat doe je met zo'n vraag? Je kunt hem open laten
en gewoon doorgaan met waar je mee bezig bent, in de hoop dat vroeg
of laat het antwoord zich aandient. Soms lossen problemen zich op
voordat je een oplossing hebt gevonden. Je kunt ook proberen het
dilemma te ontlopen door te zoeken naar een methode, een stel regels
dat automatisch het antwoord genereert, zoals: wat doet men
in zo'n geval, op basis van welke overwegingen komt men tot
besluiten? Zo proberen mensen op een feestje met vreemden soms de
regels van de onderlinge omgang van de feestgangers te doorgronden
om hun eigen gedrag te kunnen bepalen. Maar je kunt er ook voor
jezelf mee aan de slag gaan en proberen tot een persoonlijke keuze
te komen. Het dilemma is in ieder geval reëel, doen alsof het
niet bestaat is een impliciete keuze voor een antwoord, en misschien
niet het meest wenselijke antwoord.
naar boven
Hoe ga je om met twijfel? Is twijfel iets dat je moet
vermijden en, als het zich toch voordoet, zo gauw mogelijk uit de
weg moet ruimen? Of heeft het een nuttige functie? Parmenides en
na hem Plato probeerden in een veranderlijke wereld vol toevalligheden
zekerheid te vinden in de kennis van de onveranderlijke essenties
van de dingen om ons heen, in tegenstelling tot hun verschijningsvormen,
en van de eeuwigdurende principes waarop de dingen die
gebeuren berusten. Descartes deed bijna tweeduizend jaar later hetzelfde,
maar hij verhief de twijfel tot filosofische methode. Hij trachtte
tot de ultieme zekerheid door te dringen door systematisch, stap
voor stap, overal vraagtekens bij te zetten: de overlevering, de
waarneming, het redeneren. Hij kwam tot de conclusie dat hij aan
alles kon twijfelen, behalve aan het feit dat hij twijfelde. Twijfelen
is denken, dus het denken is onbetwijfelbaar. En als er gedacht
wordt, moet er ook iets zijn dat denkt. Dit leidde hem tot de beroemde
uitspraak "cogito, ergo sum", "ik denk, dus ik besta". Maar wij,
gewone mensen, zijn meestal niet op zoek naar de essenties van het
bestaan, maar naar het antwoord op vragen met betrekking tot ons
persoonlijke leven of de functie die we uitoefenen. Heeft voor ons
twijfelen zin?
naar boven
Toen die vraag omtrent mijn carrière zich eenmaal
in mijn brein genesteld had merkte ik dat ik collega's en buurtgenoten
met meer belangstelling ging bekijken. Ik vroeg me af welke keuzes
zij hadden gemaakt en hoe die keuzes voor hen hadden uitgepakt.
Ik keek hoe zij met hun werk omgingen of hoe zij invulling gaven
aan hun pensionering. Nu de voortzetting van mijn loopbaan op de
oude, vertrouwde manier niet meer zo vanzelfsprekend was begon het
begrip loopbaan voor mij een eigen leven te leiden. Het werd een
object van studie, de voor-de-hand-liggendheid ervan was verdwenen
en had plaatsgemaakt voor wat Heidegger 'Zuhandenheit' heeft genoemd.
Mijn loopbaan was niet meer een geïntegreerd deel van mijn
wereld maar stelde zich tegenover mij op en ik moest allerlei aspecten
die voorheen voor mij geen rol hadden gespeeld nu wel opmerken.
En ik realiseerde me dat dat eigenlijk niets nieuws was. Als in
het verleden iets wat ik uitprobeerde niet het gewenste effect had,
was ik vaak vragen gaan stellen bij zaken die tot dan toe vanzelfsprekend
hadden geleken. En ik had geprobeerd na te gaan wat de consequenties
zouden zijn van andere aannamen dan ik tot dan toe had gedaan. Ik
had dat zelfs ook wel gedaan zonder dat er zich iets onverwachts
voordeed. Als je een functie hebt met een zekere verantwoordelijkheid
moet je af en toe bewust gaan twijfelen om na te gaan of je handelingen
wel aan hun doel beantwoorden. Twijfel verhoogt je alertheid, het
scherpt je waarnemingsvermogen en maakt je bewust van impliciete
aannamen en mogelijkheden voor het optreden van fouten.
naar boven
Twijfelen is afstand nemen tot zekerheden. In het
begin van zijn "Jenseits von Gut und Bösen" stelt
Nietzsche de vraag naar het reëel bestaan van tegenstellingen
zoals die tussen de waarheid en de schijn en tussen het onbaatzuchtige
en het eigenbelang, en hij oppert dat er misschien een geslacht
van filosofen gaat komen die zich bezig zullen houden met het "gevaarlijke
misschien". Nietzsche nodigt ons uit om afscheid te nemen van
onze zekerheden en een andere kijk op de wereld te ontwikkelen.
Wat Nietzsche doet op het gebied van de filosofie is wat veel kunstenaars
doen met de werkelijkheid. Een goede kunstenaar opent nieuwe perspectieven,
hij nodigt je uit om op een andere manier te kijken, via de producten
van zijn hand. Van een kunstenaar kun je nieuwe dingen leren, maar
wie heeft de kunstenaar dan die dingen geleerd? Hoe is hij tot zijn
kunstwerk gekomen? Volgens Gadamer berust het genie van de kunstenaar
er niet op dat hij weet wat hij moet doen, maar dat hij kan laten
gebeuren wat er moet gebeuren. In zijn visie komen ware kunstwerken
min of meer uit zichzelf tot stand. De kunstenaar is slechts een
instrument van de muzen. Een dichter is eigenlijk alleen een hulpmiddel,
een medium voor de realisatie van een gedicht.
naar boven
In de visie van Gadamer overstijgt de kunst de persoonlijke
vermogens. De kunstenaar laat met zich spelen. De kunst is niet
alleen een spel van de kunstenaar met het kunstwerk, maar tegelijkertijd
een spel van het kunstwerk met de kunstenaar. En later wordt ook
de toeschouwer in het spel betrokken. Ook deze laat met zich spelen.
Het kunstwerk biedt de beschouwer een belevenis ("Erlebnis") die
wordt bepaald in de presentatie ("Darstellung"), door het kunstwerk
zelf, door de beschouwer en door de omstandigheden, zodanig dat
al die belevenissen van al die beschouwers in al die omstandigheden
telkens weer anders zijn. En naast "Erlebnis" biedt het kunstwerk
ook "Erkenntnis", inzicht. Zowel de kunstenaar als de beschouwer
leren van het kunstwerk. Ze worden erdoor verrijkt en gerijpt, hun
kijk op de wereld verandert.
De kunst is dus om niet van zekerheden uit te gaan en niet je toevlucht
te nemen tot vaststaande methoden. De kunst is afstand te nemen
van je kennis en je oordeel op te schorten. De kunst is om creatief
te twijfelen=2E Creativiteit is de vaardigheid om zekerheden los
te laten, om het vertrouwde landschap achter je te laten om zo in
nieuwe gebieden te arriveren. Toen Marcel Duchamp een urinoir kocht
en in het museum legde, was dat een zeer creatieve handeling. Hij
had dat niet kunnen doen zonder los te komen van de functie van
het ding, om het met andere ogen te bekijken. En de museumbezoekers
zien, geleid door zijn visie, in het ding ook iets dat ze nog nooit
hebben gezien. De creativiteit van de kunstenaar bestaat erin twijfel
op te roepen, bij zichzelf en bij de beschouwer.
naar boven
Voor het antwoord op de vraag omtrent mijn carrière zou
ik ergens anders moeten gaan kijken dan bij mijn collega's en bij
kennissen met vergelijkbare banen. De antwoorden die zij zouden
opleveren lagen te zeer voor de hand. Niet dat het verkeerde antwoorden
zouden zijn, maar zou hun antwoord wel mijn antwoord zijn? Zoals
Kierkegaard en Sartre ons hebben duidelijk gemaakt moet je je eigen
leven maken. Het leven is een creatieve opgave. Jijzelf bent het
materiaal en je moet daaraan vorm geven door persoonlijke keuzes.
Meestal zullen dat weloverwogen keuzes zijn, maar soms zijn de overwegingen
voor de ene keuze en die voor de andere keuze strijdig, of is er
niet zinnig een afweging te maken tussen de argumenten voor de verschillende
keuzes. En ook is daar vaak dat onbestemde gevoel: ik kan wel een
afweging maken, maar daarmee is nog niet alles gezegd. Dan rest
slechts de weg van de radicale keuze, zoals Sartre het noemt, de
sprong in het diepe. Je kiest zonder verder nog na te denken en
je kijkt niet om. Eens op de ingeslagen weg accepteer je alles wat
je daar tegenkomt en probeer je je zo goed mogelijk door de hindernissen
heen te worstelen. Maar de twijfel heb je achter je gelaten en de
andere mogelijkheden gelden niet meer als een optie. Soms zit er
niets anders op dan je ogen te sluiten en de sprong te wagen.
De twijfel is een deel van de condition humaine. Er is geen mens
zonder twijfel, al zal niemand dat graag tonen. Alleen automaten
twijfelen niet. De vraag is dan ook niet of je twijfelt, maar hoe
je daarmee omgaat. Soms wordt een mens zo door twijfel verlamd dat
hij ten onder gaat. Maar twijfel kan iemand ook de ogen openen voor
de weg uit het moeras. En twijfel kan zelfs bewust worden gebruikt
worden als een creatieve kracht. Als je krampachtig probeert de
twijfel buiten te sluiten kun je voor jezelf essentiële mogelijkheden
blokkeren en een deel van je persoonlijkheid doen verkommeren.
naar boven
Pim Lemmens
|